سایت در حال بروز رسانی می باشد

مصحف فاطمه چيست؟

وقتى آغاز وصيت نامه امام راحل را مى‏خواندم، به نكته‏اى زيبا و دقيق برخوردم و آن صحيفه يا مصحف فاطمه بود؛ كتابى كه از جانب خداوند متعال به زهراى مرضيه الهام شده است.

اين نكته چند سؤال را در ذهن من ايجاد كرد:1( مصحف فاطمه چيست؟ 2( چه محتوايى دارد؟ 3( مگر ممكن است جبرئيل بر غير پيامبر نازل شود؟ 4( اين مصحف اكنون كجا است؟ خواهشمندم مرا راهنمايى كنيد.

جواب: نكته زيبا و دقيقى كه ذهن و انديشه شما را به سوى چنين مقوله و پرسش‏هايى پيرامون آن معطوف داشته است در حقيقت پرداختن به نكته‏اى است كه از ديرباز موضوع بحث و گفت‏وگوى عالمان و انديشمندان بوده است، ورود به اين مقوله مستلزم تمهيداتى است كه ذيلاً بدان اشاره مى‏گردد.

چيستى مصحف

كلمه مُصْحَف (با هر سه حركت ميم) اكنون بيش‏تر به معناى «قرآن» به كار مى‏رود؛ اما در لغت به معناى مجموعه برگه‏هايى است كه ميان دو جلد جمع آورى شده است و امروزه «كتاب» خوانده مى‏شود.1 بنابراين، منظور از «مصحف فاطمة(س)، كتاب فاطمه(س) است كه در بعضى از روايات اهل سنت نيز به آن اشاره شده است. راويانى چون «ابى بن كعب» وجود كتابى نزد آن حضرت(س) را تأييد كرده‏اند.2

بدين ترتيب سخن كسانى مانند «ايجى» در مواقف و «جرجانى» در شرح مواقف و ابو زهره در كتاب «امام صادق(ع)» كه مدعى شده‏اند، شيعه به قرآنى منسوب به فاطمه(س) كه غير از قرآن رايج ميان مسلمانان است، اعتقاد دارد، نادرست است و در عدم رجوع به روايات شيعه و نيز عدم دقت در معناى مصحف ريشه دارد.3

 مصحف فاطمه و محتواى آن

درباره ماهيت اين مصحف در منابع شيعى روايات فراوان يافت مى‏شود. در اين احاديث محتوا حجم، زمان نگارش كيفيت نگارش مصحف بيان شده است. البته در نگاه ابتدايى اختلافاتى ميان اين روايات مشاهده شود؛ اما با كمى دقت توجيه مى‏گردد.4 بعضى از روايات مطالب آن را غير از مطالب قرآن دانسته‏اند.5 بر اساس شمارى از احاديث در اين كتاب مطالبى چون وصيت حضرت فاطمه(س)6 مصيبت‏هاى فرزندان آن حضرت(س) در طول زمان7 ، پيشگويى حوادث آينده8 و تمام پادشاهانى كه بر زمين حكم خواهند راند9 ، نوشته شده است.

دسته‏اى از روايات نيز از اشتمال اين مصحف بر تمام احكام حلال و حرام حتى حكم عملى كه موجب نصف شلاق مى‏شود10، سخن به ميان آورده‏اند.11 بر اساس بعضى از احاديث، امام صادق(ع) حوادث تاريخى اى چون ظهور زنديقان را پيشگويى كرده و گفتارش را به مصحف حضرت زهرا(س) مستند دانسته است.12

اين روايات با هم ناسازگار نيستند؛ زيرا ممكن است همه مطالب ياد شده در آن مصحف وجود داشته باشد و هر روايت بخشى از محتواى آن را بيان كرده است.

بعضى از معصومان حجم مصحف را سه برابر قرآن شمرده‏اند.13

 زمان و كيفيت نگارش

مهم‏ترين مطلب درباره اين مصحف، زمان و كيفيت نگارش آن است كه مسأله ارتباط حضرت زهرا(س) با جبرئيل و ديگر فرشتگان الاهى در همين جا مطرح مى‏گردد.

در چند روايت، كيفيت نگارش آن بدين صورت مطرح شده است: پيامبراكرم(ص) مطالب را املا مى‏كرد و حضرت على(ع) مى‏نوشت.14

پس درباره سبب علت انتساب مصحف به حضرت فاطمه(س) مى‏توان گفت، آن كتاب نزد حضرت زهرا(س) نگهدارى مى‏شد يا آن حضرت واسطه رسيدن بعضى از مطالب به دست حضرت على(ع) بوده است.

برخى از روايات نيز مصحف را رهاورد املا و وحى مستقيم خداوند بر حضرت زهرا(س) دانسته‏اند.15 بر اساس روايات ديگر، بعد از وفات پيامبر اكرم(ص) خداوند فرشته‏اى را نزد حضرت زهرا(س) مى‏فرستاد تا در غم پدر دلدارى اش دهد، وى را از مكان و جايگاه رسول خدا در بهشت آگاه سازد و با او درباره مطالب مختلف به گفت‏وگو بنشيند. حضرت فاطمه(س) سخنان آن فرشته را به حضرت على(ع) منتقل كرد و آن حضرت(ع) آن‏ها را به نگارش در آورد.16 روايتى اين فرشته را جبرئيل(ع) معرفى كرده است.17

ميان اين احاديث نيز ناسازگارى وجود ندارد؛ زيرا مى‏توان گفت خداوند به وسيله فرشته‏اى از فرشتگان خود به نام جبرئيل(س) با آن حضرت(س) سخن گفته است.18

به نظر مى‏رسد در توجيه اين ناسازگارى بايد گفت، فاطمه زهرا(س) يك مصحف داشت. بخشى از اين كتاب را به مطالب دريافتى از پدرش اختصاص داده بود و بخشى ديگر را به مطالب جبرئيل(س).

 امكان نزول جبرئيل بر فاطمه(س)

اشكال ديگر روايات دسته اخير، قطع وحى پس از رسول اكرم(ص) است؛ به عبارت ديگر، ما مسلمانان معتقديم پيامبر اكرم(ص) خاتم انبيا بوده، بعد از وفات آن حضرت(ص) ارتباط ميان زمين و آسمان قطع و وحى منقطع گشته است. بنابراين، چگونه فرشته بر حضرت زهرا(س) نازل مى‏شد و با آن بزرگوار گفت و گو مى‏كرد.

در پاسخ بدين اشكال بايد گفت، طبق آيات قرآنى، نزول فرشته الاهى و ارتباط خداوند با غير پيامبران از طريق فرشتگان و وحى امكان‏پذير است؛ چنان كه آيات بسيار از ارتباط فرشته با حضرت مريم(س) سخن مى‏گويد19 و خداوند ارتباط خود با مادر حضرت موسى(ع) را وحى مى‏خواند.20 و وقتى امكان اين ارتباط با زنانى چون مادر موسى(ع) و حضرت مريم(س) پذيرفته شد، امكان و وقوع آن درباره حضرت فاطمه زهرا(س) كه از سوى پيامبر اكرم(ص) سرور همه زنان در همه زمان‏ها معرفى شده، به طريق اولى پذيرفتنى مى‏نمايد. منظور از انقطاع وحى و قطع ارتباط زمين و آسمان بعد از پيامبراكرم(ص) قطع ارتباط ميان خداوند و فردى به عنوان پيامبر و مأمور ابلاغ است نه عدم امكان ارتباط زمينيان با خداوند و فرشتگان. بر اساس روايات شيعه، نوعى ارتباط ميان امامان معصوم(ع) و خداوند وجود دارد.21 در روايات اهل سنت نيز بعضى از افراد «مُحَدَّث» معرفى شده‏اند. «محدّث» يعنى كسى كه با فرشتگان الاهى نوعى ارتباط دارد و از آن‏ها حديث دريافت مى‏كند.22

 مصحف نزد چه كسى است؟

روايات شيعه نشان مى‏دهد اين مصحف در زمان‏هاى مختلف نزد امامان معصوم - عليهم السلام - بوده، از امامى به امام ديگر رسيده و جز آن بزرگان كسى بدان دسترسى نداشته است. بر اساس اين روايات، امامان با استفاده از آن حوادثى را پيشگويى و احكامى را بيان كرده‏اند.23

تذكر

كتاب‏هايى كه اخيراً با عنوان «صحيفة الزهرا عليها السلام» منتشر شده،24 با «مصحف فاطمة(س)» تفاوت دارد؛ زيرا در اين كتاب‏ها عمدتاً دعاهاى منسوب به آن حضرت(س) به چشم مى‏خورد نه آنچه روايات درباره مصحف فاطمه گفته‏اند.

 

 

 پي نوشت:

  1. تدوين السنة الشريفه، سيد محمدرضا حسينى جلالى، ص 76.
  2. صحيفة الزهرا(س)، اسعد عبود، ص 58 - 56.
  3. سيرة الائمة الاثنى عشر، سيد هاشم معروف الحسنى، ج 1، ص 98 و 99.
  4. بحارالانوار، محمدباقر مجلسى، ج 26، ص 48 - 38.
  5. همان، ص 38 و 39.
  6. همان، ص 43.
  7. همان، ص 41.
  8. همان، ص 44.
  9. تدوين السنة الشريفه، ص 77.
  10. بحارالانوار، ص 37.
  11. همان.
  12. همان، ص 44.
  13. همان، ص 39.
  14. همان، ص 41 و 42 و 49.
  15. همان، ص 39.
  16. همان، ص 44 و 48.
  17. همان، ص 42.
  18. البته ميان اين روايات و روايت‏هايى كه مصحف را املاى رسول خدا(ص) مى‏داند، نوعى ناسازگارى مشاهده مى‏شود. آن روايات زمان نگارش مصحف را دوران حيات پيامبر اكرم(ص) مى‏داند و اين روايات بعد از وفات آن حضرت. براى رفع اين ناسازگارى، راه‏هاى گوناگون ارائه شده است:
  19. منظور از رسول خدا در روايات دسته اول فرستاده خدا است نه پيامبر اكرم(ص). بنابراين، مى‏توان بر فرشته‏اى از فرشتگان الاهى نيز منطبق شود. (اعيان الشيعه، سيد محسن امين، ج 1، ص 311.( برخى از دانشمندان در نقد اين سخن گفته‏اند: اين توجيه نيكو مى‏نمايد؛ اما با موارد استعمال «رسول الله ناسازگار است؛ زيرا «رسول الله» در متون اسلامى معمولاً به معناى پيامبر خدابه كار مى‏رود نه مطلق فرستاده خدا. (همان)
  20. مى‏توان گفت حضرت فاطمه زهرا(س) دو مصحف داشت. يكى از آن‏ها رهاورد املاى رسول خدا(ص) بود و ديگرى نتيجه سخنان جبرئيل(س) با آن بانوى بزرگوار.(همان، ص 314(

اشكال اين توجيه آن است كه روايات از يك مصحف سخن گفته‏اند نه دو مصحف.

  1. آل عمران42 :)3 و 43 و 45.
  2. قصص7 :)28.
  3. بحارالانوار، ج 26، ص 66 و 97.
  4. اعيان الشيعه، ج 1، ص 314 و 315.
  5. بحارالانوار، ص 48 - 38.
  6. مانند صحيفة الزهراس)، تأليف اسعد عبود و صحيفة الزهرا(س) تأليف جواد قيومى اصفهانى.